مبانی الگوی رشد، آغاز زندگی

[دریا]

نخستین مرحله زندگی¹

زندگی هر موجود زنده در یک لحظه غیرقابل پیش بینی آغاز می شود و در یک لحظه غیر قابل پیش بینی پایان می یابد که خود او در هیچ یک از این دو لحظه اختیاری ندارد و نمی داند چه سرنوشت یا آینده ای در پیش دارد . لحظه آغاز زندگی، لحظه انعقاد نطفه در رحم است . این دوره از زندگی در آدمی معمولا 279 یا 280 روز طول می کشد که دو هفته اول آن را "مرحله باروری" یا "مرحله نطفه ای" نامند . مهم ترین فرایند رشد و تکاملی در طول این مرحله تقسیم سلول است. شش هفته بعد را "مرحله رویانی" یا "پیش جنینی" خوانند که با تفکیک و اختصاصی شدن سلول مشخص می شود . بدین معنا که بعضی از سلول ها به صورت بافت عصبی درمی آیند، برخی عضله یا استخوان را تشکیل می دهند ، و گروهی نیز برای کنش های ویژه اختصاص می یابند . مثلا سلول های عصبی مخصوص دستگاه بینایی از سلول های خاص پوست متفاوت می شوند . با پایان یافتن مرحله رویانی، ضربان قلب و کنش مغز، (هنوز به شکل بسیار ساده) و مقدمات بسیاری از اندام های (سیستم های) عضوی دیگر آغاز می شود . هفت ماه پایانی زندگی پیش از تولد را "مرحله جنینی" گویند . این دوره بیش از آنکه ساخت های تازه ای در جنین به وجود آیند زمان نضج و نمو است .

رشد و تکامل دوران پیش از تولد، مانند همه رشد و تکامل ها، شامل همکاری و همدستی وراثت و محیط است، هرچند بیشتر مردم "رحم" را محیط نمی دانند در صورتی که اولین خانه ، حتی بسیار مهم، آدمی همان رحم است . هر شخص زندگی یا رشد و تکامل اولیه اش را در محیط رحمی که خصایص مشخصی دارد شروع می کند . حتی دوقلوی همانند که دارای ژن های همانند هستند ممکن است محیط های رحمی متفاوت داشته باشند که موجب تفاوت آنها در تولد شود . همچنین ، ممکن است دوقلوی همانند دارای دو جفت جداگانه باشند که یکی می تواند وظیفه اش را بهتر از جفت دیگری انجام دهد و مواد غذایی بیشتری فراهم کند .

خصایص مهم مرحله پیش از تولد را می توان چنین خلاصه کرد :

*استعداد موروثی ، که زیربنای رشد و تکامل بعدی است در این مرحله ثابت است و نه تنها ویژگی های بدنی و عقلی بلکه ویژگی های جنسی فرد را نیز در بر می گیرد .

*رشد و نمو سریع ، که در این زمان بیش از سایر ایام زندگی است . فرد، در طول 9 ماه پیش از تولد، از صورت یک سلول به صورت بک بچه چند کیلویی در می آید و قدش به چند سانتی متر می رسد .

* تاثیر شرایط در رشد و تکامل پیش از تولد، شرایط مساعد وبدن مادر رشد استعدادهای ارثی را برمی انگیزد در حالی که شرایط نامساعد آن ، رشد آنها را به تعویق می اندازد .

* گرایش اشخاص مهم ، مخصوصا خانواده نسبت به بچه دار شدن و بچه ، در مراقبت از بچه در این مرحله بسیار موثر است . به این معنا که مادر خوشنود از بچه دار شدن طبعا از جنین خود بیشتر مواظبت می کند تا مادری که نسبت به بچه داری و بچه گرایش منفی دارد .

ادامه دارد ...

1-منبع : فصل چهارم کتاب روانشناسی رشد 1، نوشته دکتر علی اکبر شعاری نژاد 

[دریا]

عوامل موثر در رشد و تکامل پیش از تولد

رشد و تکامل بک فرایند پویا و پیش رونده است و توقف و درنگ ندارد و کیفیت محیط رحم مسئول اکثر نابهنجاری های ساختی است . نوع و کیفیت غذای مادر، بی احتیاطی ها، فشارهای روانی، بیماری ها و مخصوصا داروهایی که مادر مصرف می کند و ... مهم ترین عوامل موثر در کم و کیف رشد و تکامل دوران پیش از تولد عبارتند از :
1.    سن والدین : به نظر متخصصان بهترین سن برای مادر شدن میان 21 و 28 سالگی است که رحم از رشد و نمو کامل برخوردار است . در مادران کم سال، غالبا، هورمون ها رشد و نضج کافی ندارند از این رو، مرگ و میر فرزندان مادرانی که کمتر از 21 سال دارند بیشتر است . درباره تاثیر سن پدر در رشد جنین شواهد محکمی نداریم اگرچه بعضی از دانشمندان سن 60 را مطرح کرده اند که بیش از آن تاثیر منفی دارد .
شرایط تعیین شده در زمان بارور سازی عبارتند از :
•   استعداد موروثی، که هنگام یکی شدن و در هم آمیختن اسپرم و اووم (تخمک) تعیین می شود .
•   تعیین جنس، یا پسر و دختر شدن کودک در هنگام انعقاد نطفه و باروری مشخص می شود اگرچه تعیین دقیق آن در ساعات و روزهای اول باروری هنوز امکان ندارد یا بسیار دشوار است .
•   عده فرزندان، اینکه کودک تنها یا دوقلو یا بیشتر خواهد شد هنگام بارور سازی مشخص می شود .
•   وضع ترتیبی در خانواده، اینکه کودک چندمین فرزند خانواده خواهد شد: اولین، دومین و ... در لحظه لقاح تعیین می شود، و همین ترتیب تولد در فراخنای زندگی در رفتار و شخصیت فرد اثر خواهد گذاشت .
2.   غذا و تغذیه، نوع غذا از لحاظ تکیب ویتامینی و کیفیت تغذیه مادر مخصوصا در نزدیکی های تولد در رشد و نمو جنین بسیار موثر است . مادرانی که در کم و کیف غذای خود دقت نمی کنند ، از ویتامین های لازم برای رشد سالم جنین محروم اند یا خود را محروم می کنند، به حفظ تعادل غذایی از لحاظ ویتامین ها توجه ندارند، یا به موقع و به قدر کافی غذا نمی خورند به احتمال زیاد فرزندان ناسالمی به دنیا خواهند آورد . به مادران حامله توصیه می شود : 1) همه چیز بخورند 2) به موقع بخورند 3) به مقدار کافی بخورند 4) تعادل ویتامین ها را در خوردنی ها رعایت کنند 5) میوه زیاد بخورند 6) از خوردن هرگونه داروی مخدر یا خواب آور کاملا خودداری کنند . خواب کافی نیز از شرایط سلامت جنین به شمار می رود .
3.   بیماری . مبتلا شدن مادر آبستن به بیماری های مسری و مزمن در جنین اثر منفی می گذارد و نیز پیدایش هرگونه اختلال در هورمون ها و به ویژه هورمون های غده تیروئید رشد عمومی جنین را به تعویق می اندازد .
4.    اعتیاد . مادری که به انواع مخدرات اعتیاد داشته باشد جنین او سالم نخواهد بود . مثلا هنگامی که مادر حامله سیگار می کشد میزان ضربان قلب جنین بالا می رود .
5.   فشار و ضربه . اگر شکم مادر آبستن فشار یا ضربه ای ببیند در درجه اول امکان دارد جنین خود را سقط کند و در درجه دوم باعث خونریزی هایی در نقاط مختلف مغز و دستگاه عصبی جنین می شود .
6.   هیجان و فشار روانی . از جمله خصایص طبیعی مادران حامله سرعت و شدت هیجانات و احساسات است، بنابراین، نامساعد بودن محیط زندگی بر این سرعت و شدت می افزاید و موجب ناراحتی روانی او می شود و این حالت هیجانی شدید او مستقیما روی جنین اثر می گذارد و خطراتی برای او به بار می آورد، و گاهی بچه او از همان دوران طفولیت یک فرد هیجانی و عصبی مزاج می شود .
7.    RH . ناسازگاری میان خون مادر و خون پدر به جنین لطمه می زند و حتی ممکن است به مرگ جنین منجر شود .
8.    اشعه X و رادیوم . از شواهد پزشکی چنین برمی آید که اشعه X و رادیوم به منظور درمان زنان حامله به جنین آنها لطمه می زند و این صدمه ممکن است به شکل نقص خلقت، سقط جنین یا مرده زایی ظاهر شود .
9.    گرایش به مادری . مادری که از حامله شدن خوشحال است و آن را برای خودش نوعی خوشبختی تلقی می کند از آرامش خاطر مطلوبی در دوران حاملگی برخوردار خواهد شد و فرزند سالمی به دنیا خواهد آورد تا مادری که از بچه دار شدن متنفر است و آن را یک امر تحمیلی از سوی شوهرش می پندارد .

ادامه دارد ...

[دریا]

عوامل موثر در گرایش والدینی

همه مردم نسبت به کودکان و پدر یا مادر شدن گرایش های یکسانی ندارند . بعضی از ایشان بسیار علاقه مندند هرچه زودتر پدر یا مادر شوند و بچه را دوست دارند در صورتی که برخی واقعا از این امر متنفرند . عواملی که در این دو گونه موثرند به اختصار عبارتند از :

1- آرزوی بچه داشتن . بعضی از مردم آرزومندند بچه های زیادی داشته باشند و برخی یا اصلا نمی خواهند یا یک یا دو بچه بیشتر نمی خواهند . بعضی ازدواج بدون بچه را ناقص می دانند و برخی بچه را مزاحم و مانع آزادی و موفقیت در شغل خود می پندارند .

2- حالت بدنی در دوران آبستنی. مادری که در دوران حاملگی درد و رنج خاصی ندارند به بچه و بچه داری گرایش مثبت و مساعد خواهد داشت تا مادری که تمام مدت بارداری عذاب می کشد .

3- حالت هیجانی در دوران آبستنی . برای بعضی از زنان، بارداری دوران افسردگی، اضطراب، و نگرانی درباره کودکان است . چنین زنانی نسبت به بچه دار شدن، گرایش نامساعدی خواهند داشت و همیشه نگرانند که نتوانند مادران موفقی شوند .

4- تجارب اولیه با کودکان . والدینی که همیشه از ایشان انتظار داشتند که از برادران و خواهران کوچک خود مواظبت کنند نسبت به بچه داری گرایش مثبت اندکی خواهند داشت تا آنهایی که هرگز چنین تجربه هایی نداشته اند .

5- گرایش ها و تجارب دوستان . اشخاصی که از خانه و خانواده خود خاطرات خوشی ندارند و در نقش والدینی خویش ناموفق بوده اند طبعا نسبت به بچه و بچه داری تجارب نامساعدی خواهند داشت و با اظهار همین تجارب ، باعث می شوند که دوستانشان نیز نسبت به بچه و بچه داری گرایش منفی یا نامساعد پیدا کنند .

6- مفهوم "کودک رویایی" . هرگاه والدین "کودک رویایی" در ذهن خود داشته باشند و در این مورد رویایی بیندیشند در صورتی که بچه آنها با این کودک رویایی منطبق نباشد نسبت به او گرایش نامساعدی خواهند داشت .

7- وضع اقتصادی خانواده . هرگاه شرایط مالی خانواده مطلوب نباشد طبعا در گرایش والدین نسبت به بچه و بچه داری اثر خواهد گذاشت و آن را نامساعد خواهد ساخت .

8- سن والدین . کلا والدین سالمند بیش از والدین جوان از نقش های والدینی استقبال می کنند .

9- علایق و آرزوهای مادری . مادرانی که آرزومندند مادر خوب شدن داشته باشند بیش از زنانی که بیشتر اوقات خود را به خدمات اجتماعی و شغلی صرف می کنند نسبت به بچه و بچه داری گرایش مساعد خواهند داشت .

10- وسایل ارتباط جمعی . وسایل ارتباط جمعی مختلف : کتاب ها، مجلات، فیلم ها، رادیو و تلویزیون علاقه مندند که از کودکان و والدین تصویر رومانتیک عرضه کنند و این نیز مخصوصا زنان را تحت تاثیر قرار خواهد داد و داشتن چنین بچه هایی یا چنین مادر شدن برخواهد انگیخت . 

ادامه دارد ...

[دریا]

با توجه به آنچه به اختصار گفته شد می توان این حقیقت را دریافت که کیفیت رشد و تکامل آدمی و زندگی او پیش از هر عامل، به کیفیت زندگی او در دوران جنینی بستگی دارد . کودکی که در این نخستین و اساسی ترین مراحل حیات از سلامت مطلوب برخوردار شده باشد به احتمال زیاد، در طول حیاتش از سلامت عمومی بهره مند خواهد شد. و این نیز ما را به مسئولیت بسیار سنگین و حساس مادر در دوره حاملگی متوجه می کند که کوچک ترین اهمال او در همه موارد زندگی خصوصی خود ممکن است فرزند او را به تباهی بکشاند و او از زندگی سالم و لذت بخش محروم گرداند . بدیهی است که مسئولیت عمده تامین رفاه و همه جانبه مادر آبستن به عهده شوهر است بدون این که مسئولیت پدری شوهر را حقیر بشمارد یا نادیده بگیرد و گرفتار بیماری خطرناک "خود محوری" یا "خود مداری" شود . یعنی این تصور نادرست را پیدا کند که همه اطرافیان مخصوصا شوهر باید پروانه وار دور سر او بچرخد و همچون بردگان در خدمت او باشد . 

والدین هرگز نباید این حقیقت را فراموش کنند که :
1- مسئول مستقیم رفاه و آسایش رفاه یکدیگرند .

2- محبت وقتی ارزش و اهمیت دارد یعنی واقعا محبت خوانده می شود که دو طرفه باشد و لذت تلقی خواهد شد .

3- در تربیت سالم بچه مسئولیت مشترک دارند و در این مورد موظف اند صمیمانه و صادقانه همکاری کنند و هرگز یکی از آن دو ، خود را بر دیگری مرجح نپندارد. زیرا اگر بهشت زیر پای مادران است یقینا پدر هم کلید بهشت را در ارتباط با فرزندانش در اختیار دارد و همکاری محبت آمیز والدین تنها عامل بهشت و بهشتی کردن محیط خانواده است .

4- والدین نباید هرگز بچه را جانشین همدیگر کنند و محبت ضروری متقابل خود را به بچه انتقال دهند، و هرگز فرصت ندهند که بچه میان آن دو فاصله ایجاد کند و جای مادر یا پدر را بگیرد .

5- مادر صرفا به سبب آبستنی از وظایف طبیعی و اجتماعی خویش نسبت به همسرش غفلت نکند .

6- همیشه این اصل تربیتی بسیار مهم و حساس را مورد توجه قرار دهند که کودک چگونه همسر شدن (زن یا شوهر) را از همان آغاز تولد از والدین خود یاد می گیرد .

7- فراموش نکنند که خانه و خانواده پرمهر در واقع پناهگاه کاملا ایمن برای والدین و فرزندان است و فرزند محروم از محبت والدین هرگز نمی تواند نسبت به دیگران صادقانه محبت کند و متقابلا از محبت دیگران محروم می شود .

8- هرگز فرزند را وجه المصالحه قرار ندهند و پرسش های نادرست و خطرناکی از قبیل : مادر را بیشتر دوست داری یا پدر را؟ با مادر می خوابی یا پدر؟ و ... را هرگز مطرح نکنند .

9- از تهدید بچه با عبارت هایی از قبیل من دیگر تو را دوست ندارم، من دیگر مادر یا پدر تو نیستم، تو را از خانه بیرون می کنم، ... جداً خودداری کنند که بدترین انواع تنبیه به شمار می آید .

10- به طور کلی عوامل موثر در رشد و تکامل کودک در ارتباط با والدین را علاوه بر آنچه قبلا نام بردیم، می توان در چهار مقوله خلاصه کرد :
.
.
ادامه دارد ...

[دریا]

10- به طور کلی عوامل موثر در رشد و تکامل کودک در ارتباط با والدین را علاوه بر آنچه قبلا نام بردیم، می توان در چهار مقوله خلاصه کرد :

الف) فرهنگ وسیع "روان اجتماعی" که خود والدین از آن متاثرند؛
ب) خانواده و تجربه دوران کودکی خود والدین؛
پ) ساخت شخصیت والدین؛
ت) متغیرهای موقعیتی مختلف .

آنچه تا اینجا گفته شد کلیاتی درباره کم و کیف رشد و تکامل دوران طفولیت، پیش و پس از تولد، بود . در فصل بعد بحث درباره چگونگی رشد و تکامل جنبه های بدنی، عقلی، عاطفی، اجتماعی و شخصیتی به تفکیک می پردازیم تا بدانیم فرزند آدمی در دوران کودکی و نوجوانی خود چه خصایص بدنی، ذهنی، عاطفی، اجتماعی و شخصیتی پیدا می کند .

پیش از بحث درباره موارد مذکور اشاره و توجه به چند نکته مهم بسیار ضروری است:

1- این تفکیک صرفا برای سهولت مطالعه و تحقیق صورت می گیرد .

2- آدمی، چنانکه قبلا گفتیم، یک سیستم است و سیستم وار به محرک ها پاسخ می دهد .

3-  به سبب سیستم بودن است که بین جنبه های نام برده همیشه تعامل وجود دارد و پیدایش هرگونه تغییر در هر یک از آنها، بدون تردید، روی جنبه های دیگر اثر می گذارد .

4- بنابراین، هیچ وقت نباید هیچ یک از آنها را مهم تر تلقی کرد و بیشتر به آن پرداخت و از بقیه غافل شد .

5- شخص وقتی سالم و طبیعی است که در همه آن جنبه ها از سلامت لازم برخوردار باشد .

ادامه دارد ...

[دریا]

تعداد جنین

قبلا گفتیم تعداد جنین: یک، دو، یا بیشتر بارور شدن نطفه ها، که هنوز هم علت آن برای علم روشن نیست، هنگام لقاح و بارورسازی تعیین می شود . اصطلاح "تولد مضاعف" یا "تولد چندگانه" به تولد دو یا چند بچه در یک زمان «ساعت، روز» اطلاق می شود که معمولا "دوقلو" یا "سه قلو" ... را به کار می بریم . تولد مضاعف به دو صورت اتفاق می افتد : یکی این که در آن واحد یک تخمک به چند بچه تقسیم می شود که آنها همجنس هستند و دوقلو های همسان خوانده می شوند . دیگر این که در آن واحد دو یا چند تخمک بارور می شوند که به عقیده متخصصان حدود 50% شبیه یکدیگرند و دوقلوهای هم شکم نامیده می شوند .

خصایص مشترک دوقلوها عبارتند از :

* پس افتادگی رشد و تکامل . دوقلوها ابتدا در 6 ماه اول زندگی پس افتادگی بدنی، حرکتی، ذهنی یا هوشی و گویایی نشان می دهند، ولی به تدریج فرا می رسند و سرانجام به حد طبیعی در می آیند . این پس افتادگی به عوامل متعددی مربوط است که عمدتا زودرسی، حمایت افراطی والدین و وابستگی متقابل را می توان نام برد .

* رشد و تکامل بدنی . بچه های دوقلو به سبب زودرسی معمولا سال ها پایین تر از اندازه طبیعی می شوند .

* رشد و تکامل عقلی (ذهنی و هوشی) . در بچه های دوقلو همانندی های هوشی بیش از بچه های غیر دوقلو دیده می شوند .

* توانایی های خاص . همانندی در توانایی های خاص از قبیل توانایی موسیقی یا ورزشی بین بچه های دوقلو بیشتر دیده می شود .

* رفتار اجتماعی . بچه های دوقلو در سال های پیش دبستانی، به طور رقابت آمیز مورد توجه بزرگسالان هستند و هر کدام نسخه بدلی (کپی) دیگری می شود و درباره دیگران، احساسات همانندی نشان می دهند، و تعامل های اندکی با دیگران دارند لکن با افزایش سن بر این تعامل ها می افزایند .

* رشد و تکامل شخصیت . وابستگی متقابل از رشد فردیت جلوگیری می کند .

* مسائل رفتاری . گزارش شده است که مسائل رفتاری بین دوقلوها بیش از یگانه بچه های هم سال عمومیت دارد .

ادامه دارد ...